ساحل خبر – رئیس سازمان هواشناسی کشور با اشاره به بررسی دادههای اقلیمی و هواشناسی دریای خزر طی دهههای گذشته گفت: افزایش دمای هوا، افزایش تبخیر و کاهش ورودی رودخانهها، بهویژه رودخانه ولگا که حدود ۸۰ درصد آب ورودی خزر را تأمین میکند، از عوامل مهم کاهش تراز آب این پهنه آبی است و مطالعات جدید نیز روند ادامهدار افت سطح آب خزر را تأیید میکند.
سحر تاجبخش در مراسم بزرگداشت روز ملی دریای خزر ( ۲۱ مرداد) افزود: بررسیهای علمی و دادههای ایران در سازمان هواشناسی کشور طی ۵۰ سال گذشته، کاهش حدود ۴ درجه سانتیگراد دمای هوا در هر دهه و افزایش سالانه ۴ تا ۵ میلیمتر پتانسیل تبخیر و تعرق را برای ایران نشان میدهد و حوزه دریای خزر نیز از این وضعیت مستثنی نیست.
وی با اشاره به شرایط اقلیمی، آبشناسی و هواشناسی دریای خزر گفت: دریای خزر به عنوان بزرگترین پهنه بسته آبی جهان، یک سامانه بسیار اساسی است که تغییرات آن تنها تابع شرایط خود دریا نیست، بلکه به وضعیت اقلیمی حوزه وسیعی از شمال ایران، قفقاز و بهویژه حوزه رودخانههای وابسته است، از این رو، بررسی همزمان دما، تغییرات دمای آب، آورد رودخانهها و تراز آب برای شناخت آینده دریای خزر ضروری است.
وی ادامه داد: از نظر علمی، دریای خزر دارای یک شیب گرمایی بسیار مشخص شمالی ـ جنوبی است، بخش شمالی به دلیل موقعیت جغرافیایی بالاتر و عمق کمتر، زمستانهای سردتری دارد و حتی در برخی سالها بخشهایی از آن یخ میزند؛ در حالی که بخش جنوبی، بهویژه در مجاورت سواحل ایران، گرمتر و مرطوبتر است.
تاجبخش ادامه داد: دمای آب سطحی در تابستان در بخش عمده دریای خزر به حدود ۲۴ تا ۲۶ درجه سلسیوس و در جنوب میتواند به حدود ۲۸ درجه نیز برسد. در زمستان، این تقابل شمال و جنوب بیشتر میشود.
وی تاکید کرد: یکی از مهمترین تغییرات بلندمدت منطقه، افزایش دمای هوا و تغییر سطح آب دریای خزر است. مطالعات جدید، از جمله بررسی دادههای سالهای ۱۹۸۰ تا ۲۰۲۴، وجود روند گرمایش قابل توجه در منطقه خزر را نشان میدهد و افزایش دما، بهویژه در فصل گرم، با افزایش تبخیر و تشدید تنش آبی در این پهنه ارتباط دارد، اما شاید مهمترین شاخص وضعیت کنونی خزر، تراز آب دریا باشد.
وی افزود: سطح دریای خزر از اواسط دهه ۱۹۹۰ وارد یک روند نزولی مشخص شده است. بر اساس مطالعات جدید، تراز آب از حدود ۲۶ متر زیر سطح متوسط دریاها در دهه ۱۹۹۰، به حدود ۲۸ تا ۲۹ متر زیر سطح متوسط دریاها در سالهای اخیر رسیده است؛ یعنی افتی حدود دو تا سه متر،
مطالعه منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نیز کاهش حدود دو متری تراز آب خزر از سال ۱۹۹۰ را نشان میدهد و این روند در سالهای اخیر نیز ادامه داشته است.
تاجبخش گفت: در سال ۲۰۲۳، میانگین تراز خزر به حدود ۲۸.۹۹ متر زیر سطح متوسط دریاها رسید و در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ نیز شواهد میدانی و ماهوارهای از ادامه پسروی آب و نزدیک شدن به پایینترین ترازها حکایت دارد. در سال ۲۰۲۵ حتی گزارشهایی از ثبت کمینه تاریخی نیز منتشر شده است.
وی افزود: نکته مهم این است که افت تراز آب خزر را نمیتوان تنها به کاهش بارش نسبت داد. یک مطالعه جدید در سال ۲۰۲۶ نشان میدهد متوسط بارش سالانه حوضه خزر در دوره ۱۹۹۱ تا ۲۰۲۰ حدود ۳۵۹ میلیمتر در سال بوده و در این دوره روند کاهش معناداری در بارش مشاهده نشده است حتی میانگین بارش از حدود ۵۶۷ میلیمتر در نیمه نخست این دوره به حدود ۵۷۸ میلیمتر در نیمه دوم افزایش یافته است،بنابراین کاهش ورودی رودخانهها و افزایش تبخیر نقش مهمتری پیدا میکنند.
رئیس سازمان هواشناسی ادامه داد: در خصوص تبخیر، نتایج یک مطالعه بسیار قابل توجه است. نرخ تبخیر از سطح دریای خزر در دوره ۱۹۹۱ تا ۲۰۲۰ روند افزایشی معناداری، حدود سه میلیمتر در هر سال، نشان میدهد، افزایش دمای آب و هوا و افزایش ظرفیت نگهداری بخار آب در جو از عوامل مهم افزایش تبخیر هستند. برآوردها نشان میدهد افزایش تبخیر ناشی از گرمایش میتواند بخش قابل توجهی از کاهش حجم آب خزر را توضیح دهد.
تاجبخش گفت: عامل بسیار مهم دیگر، رودخانه ولگا است، ولگا به تنهایی حدود ۸۰ درصد آب ورودی دریای خزر را تأمین میکند. بنابراین هر تغییر در بارش، رواناب، برداشت آب و بهرهبرداری از مخازن این حوزه، مستقیماً بر تراز دریای خزر اثر میگذارد، متوسط بلندمدت آورد ولگا به خزر حدود ۲۵۳ کیلومتر مکعب در سال برآورد شده است، اما در سالهای اخیر مقادیر پایینتری مشاهده شده است، برای مثال، در سال ۲۰۲۴ این میزان به حدود ۲۳۲ کیلومتر مکعب در سال کاهش یافت، بنابراین مسئله خزر را باید حاصل برهمکنش سه مؤلفه تغییرات اقلیمی در مقیاس منطقهای، افزایش تبخیر و تغییرات ورودی رودخانهای دانست، در کنار این عوامل طبیعی، مدیریت منابع آب در حوضه و برداشت آب برای مصارف کشاورزی و سایر فعالیتها نیز میتواند میزان آب ورودی به خزر را تحت تأثیر قرار دهد.
تاجبخش ادامه داد: مطالعات جدید نیز تأکید میکند که کاهش ورودی رودخانهای، بهخصوص از رودخانه ولگا، یکی از عوامل مهم افت تراز اخیر خزر است.
اهمیت این روند تنها به کاهش سطح آب محدود نمیشود. کاهش تراز خزر موجب عقبنشینی خط ساحلی، کاهش مساحت تالابها، تغییر زیستگاههای ساحلی، افزایش شوری در برخی مناطق، تغییر شرایط زیستی می شود.
وی افزود: همچنین کاهش تراز آب خزر مشکلات جدی برای منابع کشتیرانی، شیلات و تأسیسات ساحلی ایجاد خواهد کرد. یک مطالعه جدید برآورد کرده است که از سال ۱۹۹۶ تاکنون حدود ۲۳ هزار و ۸۵۸ کیلومتر مربع، معادل ۵.۵ درصد از سطح خزر، از دست رفته و حجم آب نیز حدود ۶۳۰ کیلومتر مکعب کاهش یافته است.
رئیس سازمان هواشناسی کشور با اشاره به چشمانداز آینده دریای خزر اظهار کرد: نگرانیهایی درباره ادامه این روند وجود دارد و مدلهای اقلیمی، کاهش قابل توجه تراز آب خزر در دهههای آینده را پیشبینی میکنند.
وی ادامه داد: مطالعات مختلف، بسته به سناریوی انتشار گازهای گلخانهای و مدل مورد استفاده، کاهش چند متری تا بیش از ۸ تا ۱۴ متر تراز آب خزر را تا پایان قرن محتمل دانستهاند.
وی گفت: بنابراین، دریای خزر در حال ورود به مرحله جدید اقلیمشناختی است؛ مرحلهای که در آن گرمایش، افزایش تبخیر، نوسانات ورودی رودخانهای و کاهش تراز آب بهصورت همزمان عمل میکنند.
رئیس سازمان هواشناسی کشور تأکید کرد: در چنین شرایطی، پایش مستمر هواشناسی، هیدرولوژی و اقیانوسشناسی خزر، استفاده از دادههای ماهوارهای و بویهها، توسعه مدلهای عددی و ایجاد یک سامانه مشترک منطقهای برای پایش تراز آب، دمای آب و آورد رودخانهها، برای مدیریت این شرایط کاملاً ضروری است.
وی افزود: در همین راستا، کمیته هماهنگی آب و هواشناسی دریای خزر با مشارکت سازمانهای هواشناسی کشورهای حاشیه خزر، با هدف ایجاد شبکه پایش و سامانه پیشبینی وضعیت آبوهوا و تراز آب دریای خزر، از سال ۱۳۷۴ (۱۹۹۵) تشکیل شد.
رئیس سازمان هواشناسی ادامه داد: فعالیت این کمیته به امضای موافقتنامه همکاری آب و هواشناسی دریایی خزر و تبادل تجربیات در زمینه پیشبینی وضعیت خزر منجر شده است و این کمیته ظرفیت مناسبی برای کمک به انطباقپذیری و افزایش تابآوری در برابر شرایط جدید دارد.
وی گفت: سازمان هواشناسی ایران به عنوان نماینده جمهوری اسلامی ایران در این کمیته، آمادگی کامل خود را برای بهروزرسانی و توسعه همکاریهای مشترک منطقهای اعلام میکند.
تاجبخش تأکید کرد: برای کشورهای ساحلی، از جمله ایران، کاهش تراز آب خزر صرفاً یک مسئله زیستمحیطی نیست، بلکه مستقیماً با امنیت آبی، کشتیرانی، شیلات، بنادر، گردشگری، مدیریت سواحل و توسعه اقتصادی مناطق شمالی کشور ارتباط دارد.
رئیس سازمان هواشناسی اظهار امیدواری کرد: مدیریت یکپارچه این موضوع با مشارکت و همکاری بینالمللی کشورهای حاشیه دریای خزر بتواند نقش مؤثری در حفظ این پهنه آبی طبیعی، وسیع و منحصر بهفرد در جهان داشته باشد.
Tuesday, 11 August , 2026